اول؛ رویکرد تربیتی در آموزشها

در امر آموزش نیز باید به نکات تربیتی توجّه داشت به‌عبارت‌دیگر سیاست کلی این مدرسه بر آن است که جُدای از مباحث اخلاقی و کارهای فرهنگی تربیتی، بسیاری از مباحث تربیتی در میان امور آموزشی و در حین کلاسها منتقل شود.

راهکارها:

1. قرار دادن قران و نهج‌البلاغه به‌عنوان متن درسی

2. کلاسهای آشنایی با مضامین تربیتی ادعیه مثل: دعای مکارم الاخلاق، رساله حقوق امام سجاد علیه السلام، مناجات خمسه عشر و...

3. استفاده از اساتیدی که در اخلاق عملاً الگو باشند

4. درخواست از اساتید برای بیان نکات تربیتی و اخلاقی در ابتدا یا در میانه تدریس



دوم؛ اهتمام به توأم ساختن دقت و سرعت در آموزش

عمر کوتاه است «الْمُدَّۀُ وَ إِنْ طَالَتْ قَصِیرَۀ» و این مدت کوتاه سریع میگذرد. «الْفُرْصَۀُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْر» و این بزرگترین سرمایه انسان است و جوانی مهمترین دوران زندگی هر فردی است.

عمر کوتاه و از دست رفتن سریع فرصتها، فراغتها و سلامتی‌ها از یک‌سو و گسترۀ وسیع حوزه اطّلاعات و معارف از سوی دیگر و نیز وضعیت بحرانی در عرصه فرهنگ، پرکاری دشمن و کم‌کاری و سستی در جبهه خودی همه و همه اقتضا دارد که آموزش طلاب با حداکثر سرعت و بدون اتلاف کمترین وقت پیش رود.

بی‌شک سرعت زیاد اگر همراه با دقت لازم نباشد نه‌تنها در این مسیر باعث دوری از هدف میشود چه‌بسا باعث سقوط نیز باشد و دقّت بدون سرعت هم بسانِ تأخیر بیان از وقت حاجت است.

راهکارهای اجرایی:

1. کم کردن حجم زمانی دروس پیشنهادی حوزه و جایگزین سازی عناوین لازم جهت استفاده بهینه و تکمیل نواقص

2. استفاده از متون آموزشی پویا و کارآمد به‌عنوان جایگزین یا مکمل برخی از کتب متداول حوزه

3. بهره‌گیری از ابزارهای نوین آموزشی

4. استفاده از روشهای مختلف ارائه دروس همچون کلاسهای تمرین محور و کلاسهای مطالعه محور و رفع اشکال

5. آموزش روش تحصیل به طلاب و احیای سیرۀ سَلف یعنی پیش مطالعه و پیش مباحثه، حضور فعال در کلاس، مطالعه و مراجعه و مباحثه(1)

6. آموزش طولی و متمرکز(2)

7. آموزش کارگاهی(3)

8. بهره‌گیری از اساتید قوی، مجرّب و منظّم

9. احیای اوقات غیردرسی مثل بین الصلاتین، بین الطّلوعین و ...

10. رساندن تعطیلات به حداقل و استفاده از تابستان در مکانهای خوش آبوهوا

11. برگزاری امتحانات دورهای

12. برگزاری اعتکاف علمی

راهکارهای انگیزشی:

1. انگیزه دادن، شارژ کردن و عمق بخشیدن به انگیزهها ضروری است؛ انگیزهها به‌مرور و درگذر زمان سست میشود و طلاب مدام محتاج انرژی گرفتن و شارژ شدن هستند.

2. انگیزش در کلاسهای معرفتی و اخلاقی مداوم و با لِسانهای مختلف ضروری است.

3. ارتباط مستمر با فرهیختگان حوزه و دانشگاه و آشنایی با مشکلات و سختیهای راه، ضعفها و کمبودها از زبان بزرگان.

4. توجّه دادن به گذر سریع زمان، از دست رفتن تدریجی توانمندیها، موقّتی بودن فراغتها، عدم تضمین سلامتی دائم و ...

5. توجّه دادن به گستردگی حوزهِ علوم که آگاهی به آن‌ها زمان‌بر است.

6. توجّه به تحوّلات سریع و پرشتاب در عصر کنونی

7. توجه دادن به تلاش مستمر و مداوم دشمن

8. توجّه دادن به عوامل وقتگیر زندگی کنونی (شهرهای شلوغ و پر رفت‌وآمد، ترافیک و ...)

-----------------------------------------

1. بکار گیری این سنتهای صحیح طلبه را در رشد علمی توانمند ساخته و باعث سرعت در روند کلاس، بهرۀ بهینۀ طلاب از کلاس و استاد و نیز بالا رفتن دقت اساتید در تدریس و در نتیجه بالا آمدن سطح علمی کلاس میشود.

2. حتی‌المقدور آموزشها باید طولی و متمرکز باشد نه عرضی و پراکنده. منظور آن است که در مرحله تعلم بسیاری از مباحث به‌صورت کامل بیان میشود و سپس با تکرار و تمرین تسلّط موردنیاز به دست میآید. مثلاً بجای آنکه اصل یادگیری و آشنایی با مباحث صرفی در طول یک سال و در کنار دروس دیگر صورت پذیرد این مرحله دریک دوره کوتاهتر با حذف برخی عنوانهای درسی دیگر آموزش داده میشود سپس در ادامۀ سال با تکرار و تمرین و تورّق و سرکشی به کتابهای صرفی تسلّط لازم حاصل میشود.

3. در این شیوه با حلّ تمارین مختلف و آشنایی با مصادیق و توجه به کاربرد علوم، گزارهها و مطالب درسی با دقت و سرعت بیشتری آموخته میشود و در ذهن جای میگیرد. این اصل نیز در بالا بردن ضریب دقّت و سرعت مؤثر مینماید.


سوم؛ تعمیق یادگیری و کاربردی سازی آموخته ها

اکتفا به یادگیری و حفظ متون محتوای متون درسی برای کاربردی سازی این علوم کافی نیست. از طرف دیگر طلاب باید جایگاه هر درس و فلسفه وجودی آن و ارتباط آن با سایر دروس را به‌خوبی بشناسند و به ارتباط دورس با اهداف کلی خود پیببرند. مطالعه، حل تمرین و تحقیق کاربردی، راه رسیدن به این مهم است؛ در این صورت ملالت و خستگی که ممکن است از برخی متون درسی عارض شود، از بین خواهد رفت.

به‌عنوان‌مثال در مرحله یادگیری ادبیات با ارجاع طلاب به قرآن، ادعیه و تجزیه و ترکیب این متون، شیرینی و کاربرد مطالبی را که یاد گرفتهاند برای ایشان ملموس و محسوس خواهد گشت.(1)

در تنظیم مواد آموزشی باید این مهم مدنظر باشد که از خواندن مطالب و متونی که کاربردی نیست و به‌هیچ‌عنوان نمیتواند ابزار موردنیاز طلبه باشد پرهیز نمود.

-----------------------------------------

1. برخی نمونهها به شرح ذیل است:

در بخش ادبیات:

استفاده از کتابهای تمرین دار مثل مبادی العربیه و ... تجزیه و ترکیب قرآن و ادعیه

مرور قرآن با تکیه بر علم معانی، بیان و بدیع

آشنایی با تفاسیر ادبی و ارائۀ نقش ادبیات در فهم لطایف ادبی و اعجاز بیانی قرآن کریم

در بخش فقه و اصول:

بیان و تحلیل فتاوای فقها با توجه به مبانی ایشان در اصول

توجه دادن به کاربرد قواعد اصولی در فقه احکام عملی

در بخش عقاید:

آشنایی با احتجاجات اهل‌البیت علیهم السلام و اصحابشان در برابر گروهها و نحلههای مختلف فکری

آشنایی با شبهات عصر حاضر و تطبیق آن با معضلات فکری موجود در عصر معصومین علیه السلام میزگرد، کنفرانس و مُباحثات اعتقادی

چهارم؛ اشراف کامل بر وضعیت علمی طلاب

برنامهریزی واقع‌بینانه و آموزش تربیت محور نیازمند اشراف و اطلاع کامل از وضعیت درسی، موقعیت طلاب و کلاس، کیفیت و سطح مباحثات طلبه است.

راهکارها:

1. سرکشی از مباحثات و انتقال نکات لازم درباره مباحثه به طلاب

2. گرفتن گزارش کار از طلاب راجع به زمان مباحثات

3. استفسار مکتوب جهت تأخیر و غیبتها و...

4. برگزاری امتحانات مسلسل در فاصله زمانی منطقی (نه بافاصلۀ بسیار نزدیک که باعث خستگی و ملالت طلاب و از بین رفتن شأن و منزلت امتحان شود و نه با فواصل زمانی طولانی که فرصت محک زدن طلاب و نیز آشکار شدن عیوب و ضعفها بر خود ایشان از بین رود.)



پنجم؛ اهتمام به آموزشِ پژوهش محور

ایجاد و حفظ و به‌کارگیری روحیۀ تحقیق از ضروریات سیستم آموزشی است. زیرا آنچه را که طلبه برای آن زحمت‌کشیده باشد، قدر آن را بیشتر میداند و در حافظه او باقی میماند.

راهکارها:

1. برگزاری برخی دروس به شیوه پژوهش محور و با ارائه طلاب

2. آموزش کارگاهی روش تحقیق

3. برنامهریزی برای مقاله‌نویسی و انجام پژوهشهای درسی

4. تحقیقات پروژهای و هدف‌دار جمعی

5. تشویق به انجام تحقیق پایانی (پایان‌نامه)

6. کمک به چاپ مقالات و کتب طلاب

7. بازدید از مؤسسات و مراکز پژوهشی

ششم؛ بسترسازی برای اُنس با قرآن و اندیشه قرآنی

قرآن باید به‌عنوان متن درسی قرار گیرد و طلاب با برنامهای منظم با منبع اصلی دین مأنوس شوند تا بتوانند علاوه بر بهرههای معنوی، سرمایه و جهتگیری حرکتهای علمی و فرهنگی خود را برمدار این گنجینههای بی‌پایان قرار دهند. افزون بر این کار با متون اصیل دین موجب کاربردی شدن و ماندگار شدن علوم و فنون و مهارت‌های درسی طلاب می‌شود. درواقع کار قرآنی طلاب به‌مثابه کارگاه تمرین صرف، نحو، بلاغت و لغت برای آنان است.

راهکارها:

1. برگزاری درس ترجمه قرآن به همراه بیان نکات تفسیری منتخب توسط استاد.

2. برگزاری کارگاه آشنایی با تفاسیر و مفسرین

3. برگزاری جلسات انس با قرآن

4. برگزاری کلاس‌های تفسیر و تدبر در قرآن با استفاده از استادان مبرز تفسیر و تدبر

5. در نظر گرفتن امتیازات ویژه برای حفاظ

6. برگزاری کلاس‌های تجوید و توانمندسازی طلاب در روان‌خوانی و زیبا خوانی قرآن



هفتم؛ زمینهسازی برای آشنایی با منابع روایی با تأکید بر نهجالبلاغه

آشنایی با منابع روایی به‌ویژه «نهج‌البلاغه»، در جهت رسیدن به فهم متفقهانه دین و شکلگیری نظام فکری و اخلاقی طلاب لازم است. همچنین لازم است طلاب با صحیفه سجادیه و مجموعههای حدیثی همچون «اصول کافی» آشنا باشند.

راهکارها:

1. برگزاری درس نهج‌البلاغه به ترتیب شرح منتخب حکمت‌ها، نامه‌ها و خطبه‌ها

2. برگزاری کلاس آشنایی با معارف ادعیه

3. برگزاری برنامههای حدیث خوانی با مباحثه و رفع اشکال توسط اساتید

4. آموزش کارگاهی علوم و فنون حدیث

5. برنامه‌ریزی برای انس مداوم طلاب با ادعیه با بهره‌گیری از ساعات نمازها و پیش و پس‌ازآن و باهدف مرور تدریجی برنامه‌ریزی‌شده ادعیه صحیفه و ادعیه منتخب مفاتیح‌الجنان



هشتم؛ ضرورت استفاده از آثار بزرگان اندیشه اسلامی

در كنار آشنایی با متون اصلی دین، مطالعه آثار بزرگان تأثیر زیادی در انسجام فكری و شکلگیری بینش صحیح و پالایشیافته دارد. دراینباره طلاب طبق برنامهای منظم به مطالعه آثار شهید مطهری؟ره؟ میپردازند.

طرح مطالعاتی شهید مطهری؟ره؟ بامطالعه زمانبندیشده و آزمون کتابباز و تشویق طلاب ممتاز انجام میشود. تشویق به مطالعه آثار دیگران بزرگان و علما همچون امام خمینی(ره)، آیت‌الله جوادی آملی، آیتالله مصباح یزدی، استاد صفایی حائری و علامه محمدرضا حكیمی و ... و جمع آوری آثار ایشان در كتابخانه بهصورت جداگانه، در همین راستا صورت میگیرد.



نهم؛ جامعیت در آموزش

متأسفانه در برنامه آموزشی حوزههای علمیه تمامی نیازهای علمی و مهارتی طلاب پیش‌بینی‌نشده است. به قرآن و حدیث بهای کافی داده نشده است، سیر مطالعات اندیشه اسلامی در برنامه نیست و بسیاری از علوم کاربردی مورد بی‌مهری و کم‌توجهی واقع‌شده است.

از سویی دیگر مهارتهای لازم برای طلبه به میزان موردنیاز در برنامه نیست. آموزش این علوم و مهارت‌ها، موجب خودباوری و اعتمادبه‌نفس و افزایش سودمندی طلاب در ادامه مسیر مجاهده علمی و عملی‌شان خواهد بود.

ازجمله علوم کاربردی و مهارتهای موردنیاز طلبه می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1. علوم کاربردی مثل علم رجال و درایه و قواعد فقهیه، احکام کاربردی و کلام و شبهه شناسی

2. مهارت‌های زندگی، انتخاب همسر، همسرداری و تربیت فرزند

3. خوشنویسی، صوت و لحن و روان‌خوانی و تجوید قرآن، آشنایی با متون ادبی قدیم و جدید (نثر و نظم)

4. آموزش فنون و مهارت‌های تبلیغی، از طریق آموزش و تمرین‌های مرحله‌ای شامل: مخاطب شناسی و ارتباط مؤثر، مهارت‌های گویندگی (منبر و کنفرانس) و نویسندگی و اردو داری و حلقهداری، مهارت مناظره

5. روش تحصیل، روش تحقیق و پایان‌نامه نویسی و روش تدریس

6. آشنایی با تحولات و جریانات فکری، روش تحلیل تاریخ و تحلیل سیاسی، آشنایی با اندیشه امام و رهبری و آشنایی با هندسه علوم اسلامی و انسانی

7. مکالمه عربی

8. کار با رایانه، سواد رسانه‌ای، آشنایی با زبان سینما و نقد فیلم

9. مهارت‌های بدنی مثل نرمشهای روزانه، دفاع شخصی و رزمی و کوهنوردی

برنامه‌ریزی نرم و حساب‌شده در طول دوره تحصیل برای تأمین این نیازها، هرچند در حد آشنایی اولیه و ارائه خطوط کلی، بر عهده مدرسه است. این برنامه‌ریزی باید به‌گونه‌ای باشد که به فراگیری دروس اصلی آسیب وارد نشود.



دهم؛ فراگیری مباحثات

سنّت حسنه مباحثه که از پیکره آموزشی حوزه جدانشدنی است و جزو لازمی از فرایند یادگیری و کسب توانمندیهای علمی و مهارتی یک طلبه است. ازاین‌رو نباید این سنت حسنه در بین طلاب کم‌رنگ شود.

از سویی دیگر مباحثه نباید فقط در دروس و علوم مقدِّمی مثل ادبیات و منطق و اصول اجرا شود بلکه بسیار لازم است در مباحث فقهی، اعتقادی و معرفتی، قرآن و حدیث نیز جاری شود تا طلاب بتوانند با تکیه‌ بر این سنّت در همۀ عرصههای علمی از قوّت لازم برخوردار باشند.

راهکارها:

1. تأکید بر لزوم مباحثه توسط مسئولین و اساتید

2. قرار دادن بخشی از نمره درس برای مباحثه (با استفاده از برگههای گزارش مباحثه به صوت خود اظهاری)

3. تعیین ناظر مباحثه از طلاب پایه بالاتر (1)

-----------------------------------------

1. برای این امر باید فرهنگ‌سازی شود تا طلبه پایه بالاتر یا قوی تر حضور در یک مباحثه دیگر، به‌عنوان ناظر مباحثه را بخشی از فرایند علمی و توانمندی خود و به‌عنوان وظیفه علمی و اخلاقی خویش ببیند. مدرسه نیز نظارت بر مباحثه را مقدمهای برای سپردن تدریس به طلبه قرار دهد.